เข้าสู่ฤดูร้อนแล้ว …. มีคำหนึ่งที่เราได้ยินกันมานานหลายสิบปีก็คือ “ร้อนตับแตก” จึงอยากเสนอเกร็ดความรู้เล็กน้อยถึงที่มาของคำนี้ครับ
บ้านเรือนของไทยในสมัยโบราณย้อนไปได้ถึง 200 – 300 ปีก่อนหน้านี้ก็ใช้ประโยชน์จากต้นไม้บางประเภทมาทำโครงสร้างและส่วนหลังคาครับ อย่างเช่นพวกละครย้อนยุคที่เราจะเห็นได้อย่างชัดเจนก็คือบ้านเรือนสมัยนั้นจะใช้ไม้ไผ่ทำโครงสร้าง และในส่วนหลังคาก็จะเป็นหลังคามุงจาก
ภาพหลังคามุงจาก
หลังคามุงจากนั้นประกอบมาจาก “ตับจาก” โดยใช้มุงหลังคาโดยซ้อนกันเป็นชั้น ๆ ให้หนาเพียงพอที่จะสามารถกันน้ำฝนได้ ตับจากทำโดยนำใบจากมาพับครึ่งกับท่อนไม้ไผ่และใช้หวายธรรมชาติเย็บเข้าด้วยกันจนเป็นตับจาก
ภาพชัด ๆ ของ “ตับจาก”
สำนวน “ร้อนตับแตก” มันก็มาจากการที่ตับจากเมื่อใช้ไปนาน ๆ ถูกความร้อนจนแห้งกลายเป็นสีน้ำตาลอ่อน เมื่อโดนแดดร้อนจัดตับจากซึ่งวางเบียดติดกันและทับกันก็จะขยายตัว และแตกเกิดเสียงดังเปรี๊ยะ
(ภาพผมสร้างจาก Gemini AI)
ต่อไปเป็นสาระของ ต้นจาก
ต้นจาก เป็นพืชจำพวกปาล์มและมันเป็นปาล์มเพียงชนิดเดียวที่เป็นพืชในป่าชายเลนทั้งในบริเวณน้ำจืดและน้ำกร่อย มีลำต้นอยู่ใต้ดิน ต้นจากเป็นพืชเก่าแก่มากชนิดหนึ่ง มีซากดึกดำบรรพ์ตรวจสอบอายุเก่าถึง 70 ล้านปี
ภาพใกล้ ๆ ของต้นจาก และมี “โหม่งจาก” ที่โคนต้น
ต้นจากจะมีส่วน “ผล” ที่มีเปลือกแข็งเป็นกลุ่มรวมกันเรียกว่า “โหม่งจาก” ซึ่งในโหม่งจะมีเนื้อจากสีขาวนิ่มคล้ายวุ้นข้าง ใน 1 โหม่งจะมีลูกจากประมาณ 50 – 120 ผล
เนื้อลูกจากที่แกะจากโหม่งจาก ส่วนมากจะนำมาเชื่อมหรือลอยแก้ว
ส่วน “ขนมจาก” นั้นจะไม่เกี่ยวข้องกับเนื้อที่แกะจากโหม่งจากตามภาพบนนะครับ แต่จะเป็นการใช้ประโยชน์จากใบจากนำมาห่อไส้ …. ใส้ที่ทำมาห่อทำจากมะพร้าวทึนทึก + มะพร้าวอ่อน + น้ำตาลมะพร้าว ผสมแป้งข้าวเหนียวดำและปรุงรสอร่อยด้วยเกลือและน้ำตาล คนในกระทะให้เข้ากันพอเหนียว ๆ วางห่อในใบจากจากนั้นกล็ดหัวท้ายด้วยไม้กลัด
จากนั้นก็ย่างด้วยไฟอ่อน ๆ ให้ใบจากแห้งและหอมไฟ กลิ่นจากใบจากจะทำให้ขนมหอมเป็นเอกลักษณ์ เนื้อขนมหนึบ ๆ มีความหวานหอมจากน้ำตาลมะพร้าว
เพื่อป้องกันความสับสนขออธิบายตามภาพล่างนี้ครับ …. ก็คือ “ลูกจาก” มาจากต้นจาก ซึ่งขึ้นเฉพาะป่าชายเลนเท่านั้น ส่วน “ลูกชิด” ที่ใส่ในขนมมันมาจากต้นตาว พบทางป่าดงดิบภาคเหนือเท่านั้นครับ ถิ่นที่อยู่ของต้นไม้ 2 อย่างนี้แตกต่างกันอย่างมาก
